Chương 3: Căn Bệnh Thừa Tự Tin — Hai điều kiện bắt buộc để trực giác chuyên gia đáng tin cậy: môi trường có quy luật ổn định và phản hồi nhanh, rõ ràng.
Hai điều kiện bắt buộc để trực giác chuyên gia đáng tin cậy: môi trường có quy luật ổn định và phản hồi nhanh, rõ ràng.
Một bác sĩ cấp cứu có 20 năm kinh nghiệm vừa nhìn thoáng qua sắc mặt một bệnh nhân bước vào phòng liền yêu cầu làm điện tâm đồ khẩn cấp ngay lập tức — và cứu sống bệnh nhân khỏi cơn nhồi máu cơ tim. Cùng lúc đó, một nhà bình luận tài chính cũng có 20 năm kinh nghiệm tuyên bố 'linh cảm chắc chắn 100% chỉ số VN-Index ngày thứ Sáu tuần sau sẽ đóng cửa ở đúng mốc 1.315 điểm'. Vì sao trực giác của người bác sĩ lại đáng tin cậy, còn 'linh cảm điểm số tuần sau' của chuyên gia tài chính lại chỉ tương đương đoán mò?
Các nhà nghiên cứu tâm lý học nhận thức đã giải quyết dứt điểm cuộc tranh luận về trực giác bằng cách chỉ ra: Trực giác chuyên gia chính là sự nhận diện tức thì (Recognition): bộ não nhìn thấy một tình huống quen thuộc và lập tức truy xuất giải pháp đã lưu trong kho ký ức dài hạn.
Tuy nhiên, để trực giác của bạn (hoặc của một chuyên gia) thực sự đáng tin cậy, lĩnh vực đó BẮT BUỘC phải thỏa mãn đủ 2 điều kiện:
Điều rắc rối nhất là: Cảm giác tự tin chủ quan khi bạn đoán mò (do cảm xúc, thích thú, sợ hãi) và cảm giác khi bạn có trực giác chuyên gia thật sự... giống hệt nhau ở trong đầu! - Khi một người chưa từng đọc báo cáo tài chính nhưng "có linh cảm mã cổ phiếu này sắp nhân đôi", đó không phải là trực giác chuyên gia (Recognition), mà chỉ là Lối tắt Cảm xúc (Affect Heuristic) — thấy thích nên tưởng là an toàn và sinh lời cao. - Do đó, bạn không thể dùng "độ mãnh liệt của linh cảm" để biết trực giác có đúng hay không; bạn bắt buộc phải nhìn vào 2 điều kiện của môi trường nơi trực giác đó được hình thành.
Mỗi khi bạn (hoặc sếp/đối tác của bạn) nói câu *'Tôi có linh cảm rất mạnh về việc này'*, hãy chạy 4 bước kiểm định sau:
Trong buổi làm việc với một đối tác mới, một trưởng phòng Pháp chế có 12 năm kinh nghiệm xử lý tranh chấp hợp đồng nói nhỏ với bạn: 'Tôi có linh cảm điều khoản thanh toán trả chậm và cách họ né tránh cung cấp báo cáo kiểm toán có mùi rủi ro rất giống các vụ bùng nợ tôi từng gặp'.
Trực giác của trưởng phòng Pháp chế trong trường hợp này có đáng tin không?
Bản chất khoa học của Trực giác chuyên gia đích thực là gì?
Hai điều kiện bắt buộc để một lĩnh vực có thể hình thành trực giác chuyên gia đáng tin cậy là gì?
Khi bạn có một 'linh cảm' trong môi trường nhiều biến số mới lạ, cách xử lý khôn ngoan nhất là gì?
Trong 7 ngày tới, hãy lập một bảng gồm 2 cột: Cột 1 ghi các kỹ năng bạn đã rèn luyện > 3 năm có phản hồi nhanh (nơi bạn có thể tin trực giác); Cột 2 ghi các lĩnh vực mới hoặc nhiễu cao (nơi bạn bắt buộc phải dùng Checklist).