Chương 3: Căn Bệnh Thừa Tự Tin — Vì sao sau khi sự việc đã xảy ra, ai cũng thấy nó 'hiển nhiên đoán được' và tự tin thái quá vào khả năng tiên đoán lần tới?
Vì sao sau khi sự việc đã xảy ra, ai cũng thấy nó 'hiển nhiên đoán được' và tự tin thái quá vào khả năng tiên đoán lần tới?
Trước khi công ty tung ra dòng sản phẩm nước giải khát mới, cả phòng họp đều hào hứng dự báo sản phẩm sẽ thắng lớn. Tuy nhiên 3 tháng sau sản phẩm bán rất chậm. Ngay trong buổi họp tổng kết, một đồng nghiệp lập tức phát biểu: "Đấy, ngay từ đầu nhìn cái màu vỏ lon là tôi đã biết chắc chắn 100% sẽ thất bại rồi!". Lời khẳng định 'biết ngay từ đầu' này phản ánh cơ chế tâm lý nào?
Con người luôn khao khát giải thích thế giới bằng những câu chuyện gọn gàng có mở đầu, nguyên nhân và kết thúc rõ ràng. Điều này dẫn đến hai chiếc bẫy song sinh:
Khi đánh giá một quyết định của cấp dưới (hoặc của chính mình), nếu đã biết trước kết quả cuối cùng là thất bại, chúng ta rất dễ kết luận người ra quyết định là kém cỏi (Outcome Bias) — dù tại thời điểm ra quyết định, đó là lựa chọn hợp lý nhất với 80% cơ hội thắng! - Ngược lại, một người làm liều lĩnh vô kỷ luật (xác suất thua 90%) nhưng tình cờ trúng quả may mắn 10% lại được tung hô như thiên tài chiến lược. - Cách duy nhất để đóng băng trạng thái thông tin lúc chưa biết kết quả là ghi chép dự đoán và lý do vào Nhật ký Quyết định (/nhat-ky) trước khi sự việc diễn ra.
Áp dụng 4 nguyên tắc sau để giữ sự khiêm tốn nhận thức và rút ra bài học thực chất sau mỗi thành công hay thất bại:
Trưởng phòng thu mua đã kiểm tra kỹ 3 nhà cung cấp theo đúng quy trình chuẩn và chọn đơn vị uy tín nhất. Tuy nhiên, một trận bão bất ngờ làm sập cầu khiến chuyến hàng của đơn vị này bị trễ 4 ngày. Trong cuộc họp, một số người chỉ trích trưởng phòng thu mua 'không biết nhìn trước thời tiết để chọn nhà cung cấp khác'.
Với tư cách người lãnh đạo hiểu Thiên kiến Nhận thức Muộn, bạn xử lý thế nào?
Thiên kiến Nhận thức Muộn (Hindsight Bias) là hiện tượng gì?
Vì sao Bẫy Kể chuyện (Narrative Fallacy) lại nuôi dưỡng căn bệnh thừa tự tin?
Công cụ nào hiệu quả nhất để khắc phục Thiên kiến Nhận thức Muộn cho cá nhân và tổ chức?
Trong 7 ngày tới, hãy tự quan sát mỗi khi bạn hoặc người xung quanh buột miệng nói 'Biết ngay mà!' sau một sự việc, và ghi trước ít nhất 2 dự đoán có dấu thời gian vào `/nhat-ky`.